Συστημικό-αντισυστημικό

 Μεγάλη κουβέντα έγινε προεκλογικά για τις αντισυστημικές τάσεις σημαντικής μερίδας του ΣΥΡΙΖΑ.  Παραθέτουμε το πρώτο μέρος ενός διαφωτιστικού (και προκλητικού) κειμένου από την Αυγή της προηγούμενης Κυριακής.

Συστημισμός, αντισυστημισμός και δημοκρατία

 του Θοδωρου Παρασκευοπουλου

«Καλός ήτανε», λέει, «ο Τσίπρας στο ντιμπέιτ, αλλά κάπως συστημικός, βρε παιδί μου!» Και στην ερώτησή μου, τι εννοούσε, απάντησε ο καλός άνθρωπος: «Ξέρεις τι θέλω να πω!». Δεν ήξερα, αλλά σάμπως ο ίδιος ήξερε;Την έννοια «αντισυστημικό κίνημα» την εισήγαγε ο Βαλλερστάιν στη δεκαετία του 1970 για να συνδυάσει τα κοινωνικά με τα εθνικά κινήματα. Η έννοια ήταν και έτσι λάθος: υπονοούσε ότι υπήρχε ένα ενιαίο σύστημα κοινωνικής και εθνικής καταπίεσης και ένα αντισύστημα κινημάτων εναντίον του. Έπειτα ονομάστηκαν έτσι τα «νέα κοινωνικά κινήματα», και στο τέλος το «αντιπαγκοσμιοποιητικό κίνημα». Το «πρώτον ψεύδος» παρέμεινε.

Οι όροι «συστημικός» και «αντισυστημικός» υπονοούν μια διχοτόμηση της κοινωνίας σε «σύστημα» και «αντισύστημα». Η κοινωνία όμως είναι ενιαία. Μέρος του συστήματος είναι ο Παύλος Ψωμιάδης, μέλος του συστήματος και οι άνεργοι των ασφαλιστικών εταιριών του. Μέρος του συστήματος ο μεταφορέας προσφύγων, μέρος του συστήματος οι πρόσφυγες, οι λιμενικοί που τους δέρνουν ή τους πνίγουνε, όπως κι εμείς απέξω που φωνάζουμε ή τους κρύβουμε κιόλας. Η Αλ Κάιντα είναι εξίσου μέρος «του συστήματος» όσο και οι Ζαπατίστας, οι Γκρίζοι Λύκοι στην Τουρκία όσο και τα τουρκικά κόμματα της Αριστεράς. Και ο θρησκευτικός φανατισμός ή ο πολιτικός εξτρεμισμός, όπως επίσης ο νεοφιλελευθερισμός και ο κομμουνισμός ως ιδεολογικά ρεύματα είναι μέρη «του συστήματος», δηλαδή του νεωτερικού κόσμου.

Δύο παραδείγματα: Η επιδίωξη να καταργηθούν οι φυλετικές διακρίσεις είναι απολύτως «συστημική», δηλαδή στη λογική του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Υπάρχουν μάλιστα μελέτες νεοφιλελεύθερων οικονομολόγων για την οικονομική ζημιά που προκαλούν «στο σύστημα» αυτές οι διακρίσεις. Από την άλλη, η Χρυσή Αυγή με τις επιδιώξεις της και με τα μέσα που χρησιμοποιεί είναι, με την ίδια λογική, «αντισυστημική». Στην πραγματικότητα βέβαια και τα δύο είναι μέρος του ίδιου «συστήματος»: του αστικού κόσμου.

«Εκτός συστήματος» δεν υπάρχει δραστηριότητα: όλα γίνονται μόνο με τα μέσα που προσφέρει η κοινωνία και στο πλαίσιό της — με τα μέσα και στο πλαίσιο του «συστήματος», αν επιμένουμε να χρησιμοποιούμε αυτή την παραπλανητική έννοια. Η διαπίστωση δεν λέει απολύτως τίποτε για τον εκάστοτε τρόπο και για τα εκάστοτε μέσα. Το καταδρομικό Αβρόρα των μπολσεβίκων ήταν πολεμικό πλοίο του αυτοκρατορικού στόλου της Ρωσίας· ο ΕΛΑΣ και ο ΔΣΕ ήτανε στρατοί της νεωτερικότητας, όπως και οι αντίπαλοί τους. Μέρος του «συστήματος» είναι το κοινοβούλιο της Βολιβίας, όπως και οι αντιδραστικοί κυβερνήτες των επαρχιών που αντιπολιτεύονται τον Μοράλες. Όλα «συστημικά»!

Η προσέγγιση της κοινωνίας ως «συστήματος» είναι άγονη. Η έννοια του συστήματος χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον από τον φασισμό, και δικαιολογημένα: η φασιστική αντίληψη για τον άνθρωπο (είτε ρατσιστική είτε εθνικιστική) είναι ουσιοκρατική, κι έτσι μπορεί να αναπτυχθεί η κριτική «του συστήματος» που είναι εξωτερικό του ανθρώπου και εμποδίζει την ολοκλήρωση του ατόμου, του γένους, της φυλής, του έθνους. Κι επιπλέον ο όρος «το σύστημα» βολεύει: κανείς δεν ξέρει τι ακριβώς εννοείς. Εάν συμφωνούμε με τον Μαρξ ότι ουσία (ή φύση) του ανθρώπου είναι το σύνολο των κοινωνικών συνθηκών, η θεώρηση του κοινωνικού συστήματος δεν μπορεί να γίνει απ’ έξω — εκεί δεν υπάρχει τίποτε. Το «απ’ έξω» κατασκευάζεται αποκλειστικά για αναλυτικούς λόγους, και πρέπει να αναιρείται αμέσως.

Πολύ γονιμότερη είναι η θεώρηση του κόσμου ως ενιαίου συνόλου, σπαρασσόμενου από εσωτερικές αντιφάσεις και ταξικές συγκρούσεις που διαπερνούν τα πάντα: κρατικούς και μη κρατικούς θεσμούς, κόμματα, διάφορες οργανώσεις, σχέσεις των ανθρώπων κάθε λογής — όπως περίπου μας τα είπε ο Πουλαντζάς. Οι θεωρίες των συστημάτων είναι κατάλληλες για άλλα πράγματα, και όχι για την κοινωνία. Εδώ έχουν θέση μόνο συζητήσεις για υποσυστήματα, πάντα με επιθετικό προσδιορισμό και για αναλυτικούς σκοπούς.

Η μεταφορά της όποιας θεωρίας των συστημάτων στην κοινωνική ανάλυση και η διάκριση μεταξύ «συστημικών» και «αντισυστημικών» στην πολιτική προσφέρονται για να δικαιολογηθεί μια ψευδοκινηματική λογική και στάση, περιφρονητική για τους κρατικούς θεσμούς και την παρουσία του εργατικού κινήματος εντός τους. Και από την άλλη προσφέρονται για την κατασυκοφάντηση υπαρκτών κινημάτων ή «εξωθεσμικών» δραστηριοτήτων με το σόφισμα πως ό,τι εξωθεσμικό ή παράνομο (π.χ. η κατάληψη ενός εργοστασίου ή σχολείου ή η σύγκρουση με την αστυνομία ή η παροχή καταφυγίου σε έναν πρόσφυγα) είναι και εξωσυστημικό, δηλαδή ανόητο ή και βλαπτικό για τις επιδιώξεις της Αριστεράς.

Στην πραγματικότητα η ένταση μεταξύ της «κινηματικής» και της «θεσμικής» λογικής στην αριστερά (αυτό είναι το ζήτημα) είναι ιδιαίτερα γόνιμη και, ευτυχώς, δεν θα πάψει ποτέ να υπάρχει και να προκαλεί διενέξεις. Η, αργή ωστόσο, αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας είναι από τα πιο ελπιδοφόρα στοιχεία του εγχειρήματος του ΣΥΡΙΖΑ.

Advertisements

3 Σχόλια

  1. αν και «ορθόδοξος» μαρξιστής και λενινιστής… θα προσυπέγραφα ευχαρίστως πολλές από τις διαπιστώσεις του άρθρου όσον αφορά τον «αντισυστημισμό»…

  2. Αν και συμφωνώ κι εγώ με πολλές από τις παρατηρήσεις του άρθρου αυτού, νομίζω ότι είναι ιδιαίτερα συνοπτική και κάπως άδικη η κριτική που ασκείται στην έννοιολόγηση του Wallerstein. Στο θεωρητικό πλαίσιο του Wallerstein τα αντισυστημικά κινήματα είναι αποτέλεσμα και προέρχονται από τα σωθικά του κοσμοσυστήματος (world system). Είναι αντισυστημικά, όχι γιατί είναι εξωτερικά του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος, αλλά γιατί προέρχονται από την αρνητικότητα του συστήματος και επιδιώκουν, ως όρο κατίσχυσής τους, την ήττα των παγκόσμιων συσχετισμών δύναμης που τα παρήγαγαν. Αμφισβητούν, δηλαδή, και αντιπαλεύουν τις παγκόσμιες σχέσεις κυριαρχίας που βρίσκονται στη βάση της ύπαρξής τους.
    Δυστυχώς, η αντισυστημική φιλολογία στο πλαίσιο της ελληνικής αριστεράς δεν έχει σχέση με τέτοιες προσεγγίσεις, αλλά μάλλον με τον δυισμό του Ηabermas (σύστημα ή εξουσία έναντι βιόκοσμου ή κοινωνίας πολιτών). Νομίζω ότι από αυτό το διχασμό προέρχεται και η ελληνική αντισυστημική σύγχυση. Εγώ τουλάχιστον, έτσι μπορώ να εξηγήσω εκείνη την παλαιότερη δήλωση του Τσίπρα ότι η κυβερνητική συνεργασία ΠΑΣΟΚ-ΣΥΡΙΖΑ είναι αδύνατη, εξαιτίας του ότι «το ΠΑΣΟΚ είναι μέρος του συστήματος»: το ΠΑΣΟΚ είναι κόμμα εξουσίας, άρα εξουσία, άρα σύστημα, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ είναι κόμμα αντιπολίτευσης (κοινωνικής, λαϊκής κτο), άρα αντιεξουσία, άρα κοινωνία πολιτών, άρα αντισυστημικό μόρφωμα.
    Καλό νομίζω είναι επίσης να λάβουμε υπόψη μας δύο επιπλέον διαστάσεις του ζητήματος του αντισυστημισμού: απ’ τη μια προσφέρει τη δυνατότητα επένδυσης όλων των απαξιωμένων από την εποχή, και γι’ αυτό ανομολόγητων και καταπιεσμένων, επιθυμιών για την επανάσταση και από την άλλη διευκολύνει την αριστερά στην αντιπολιτευτική της καθήλωση. Έτσι, μπορούμε να ζητωκραυγάζουμε τους Ζαπατίστας (ένα πραγματικό αντισυστημικό κίνημα κατά τη γνώμη μου) ή να καυτηριάζουμε με ζέση τον αυταρχισμό του Τσάβες και ταυτόχρονα να συνεχίζουμε (μαζί με το ΚΚΕ) να απευχόμαστε κάθε πιθανότητα η αριστερά να βρεθεί σε θέσεις εξουσίας, χωρίς πρώτα να έχει επικρατήσει ο παγκόσμιος σοσιαλισμός.
    Εν συντομία, δε φταίει ο ταλαίπωρος ο Wallerstein ούτε η θεωρία συστημάτων για τα θεωρητικά και πολιτικά αδιέξοδα της ελληνικής αριστεράς.

  3. είναι γεγονός ότι η πολιτική πρακτική της ελληνικής αριστεράς δεν απηχεί ακριβώς τη συστημική θεωρία, γιατί γενικώς δεν έχει αναπτύσσει καμιά θεωρία αλλά θεωρητικοποιεί τις πρακτικές της και τις επιλογές της με χαρακτηριστικά πρόχειρο τρόπο…
    ορθά διαπιστώνει ο Βαγγέλης ότι για το αντισυστημικό «μέσα-έξω» (που διακρίνει την αριστερά παγκοσμίως και όχι μόνο την ελληνική για να είμαστε δίκαιοι) δεν ευθύνεται ο Βαλερστάιν…
    Ωστόσο έχει πάντοτε πολύ ενδιαφέρον να δει κανείς με ποιον τρόπο οι θεωρητικές προσεγγίσεις μεταφράζονται σε πολιτικά προτάγματα, κι εκεί θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για το μεγάλο ζήτημα του «συστήματος», μια έννοια που αναμφισβήτητα συνδέεται τόσο με την εποχή του διπολισμού, όσο και με την αίσθηση της παντοδυναμίας του καπιταλισμού και του προτάγματος για «αντίσταση χωρίς εναλλακτική λύση»…
    Η δική μου απέχθεια προς τη χρήση της έννοιας «σύστημα» από την αριστερά, έχει να κάνει με την αίσθηση ότι η χρήση αυτή επαναφέρει τον σοσιαλισμό σε μεταφυσικές ατραπούς, ενώ από την άλλη η ίδια η έννοια «σύστημα» αποδίδει έμμεσα στον καπιταλισμό ιδιότητες τις οποίες από τη φύση του δεν διαθέτει, δηλαδή τάξη και οργάνωση των στόχων… Ο αντισυστημισμός δείχνει να ξεχνάει ότι ο πραγματικός κίνδυνος τον οποίο αντιπροσωπεύει για την ανθρωπότητα ο καπιταλισμός δεν προέρχεται από την υποτίθέμενη «ενιαία τάξη», αλλά αντίθετα από την άναρχη και ανεξέλεγκτη σύγκρουση των επιμέρους «τάξεων» που διαμορφώνονται στο εσωτερικό του σε όλα τα πεδία…
    άντε… και να ξαναβρεθούμε να κάνουμε καμιά συζήτηση της προκοπής βρε παιδιά… έχω βαρεθεί τα καφριλίκια… :))

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: