Προς τα Δεκεμβριανά

Με την κατοχή της Ελλάδας από τους Γερμανούς δύο ήταν οι κύριες αντιστασιακές οργανώσεις που σχηματίστηκαν για την διεξαγωγή του ένοπλου αγώνα. Στις 10 Οκρωβρίου 1941 ανακοινώθηκε η ίδρυση του ΕΑΜ (Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου) με κινητήρια δύναμη το ΚΚΕ. Το φθινόπωρο επίσης, του 1941 ιδρύθηκε στην Αθήνα μια οργάνωση ανταγωνιστική προς το ΕΑΜ, ο ΕΔΕΣ (Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος), υπό την ηγεσία του Ναπολέοντα Ζέρβα.[1]

Μέχρι την άνοιξη του 1942 είχαν διαμορφωθεί όλα τα κύρια στοιχεία της οργάνωσης του ΕΑΜ: η κεντρική οργάνωση, η συνδικαλιστική της πλευρά, το ΕΕΑΜ (Εθνικό Εργατικό Απελευθερωτικό Μέτωπο), το νεολαιίστικο κίνημά της και τέλος ο στρατός της, ο ΕΛΑΣ (Εθνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός).[2] Το ΕΑΜ προσπάθησε να «μονοπωλήσει» την αντίσταση και στράφηκε όχι μόνο εναντίον του ΕΔΕΣ αλλά και εναντίον μικρότερων αντιστασιακών ομάδων, όπως η ΕΚΚΑ (Εθνική Και Κοινωνική Απελευθέρωση) και η ΥΒΕ/ΠΑΟ (Υπερασπιστές Βορείου Ελλάδος/Πανελλήνια Απελευθερωτική Οργάνωση). Κατά τη διάρκεια της κατοχής η διαμάχη μεταξύ του ΕΑΜ και των άλλων αντιστασιακών οργανώσεων γινόταν ολοένα και εντονότερη. Οι ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ ΕΑΜ και ΕΔΕΣ ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 1943. Η χρονολογία αυτή θεωρείται ως η έναρξη του «πρώτου γύρου» του εμφύλιου πολέμου.[3]

Το Δεκέμβριο του 1943 η κεντρική επιτροπή του ΕΑΜ κάλεσε τους αρχηγούς των άλλων κομμάτων με σκοπό τη δημιουργία «αντιστασιακής κυβέρνησης». Τον Απρίλη του 1944 διεξήχθησαν «εθνικές εκλογές» στην «ελεύθερη» Ελλάδα, στα εδάφη δηλαδή που ελέγχονταν από τον ΕΛΑΣ την περίοδο 1942-1944. Ένα μήνα πριν, η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) είχε ορκιστεί ως η ανώτατη πολιτική εξουσία στις περιοχές που έλεγχε ο ΕΛΑΣ.[4] Η ΠΕΕΑ δεν συνήλθε ποτέ ξανά μετά το Μάϊο και διαλύθηκε επίσημα το Νοέμβριο του 1944. Την ίδια στιγμή, η επίσημη ελληνική κυβέρνηση, αυτή που αναγνώριζαν οι Σύμμαχοι ήταν ακόμη αυτοεξόριστη στην Αίγυπτο. Από τις 17 ως τις 20 Μαΐου, πραγματοποιήθηκε μια συνάντηση στο Λίβανο των εκπροσώπων των περισσότερων ελληνικών κομμάτων, αλλά και εκπροσώπων των αντιστασιακών οργανώσεων. Στη συνάντηση αυτή προέδρευσε ο Γέωργιος Παπανδρέου, αλλά υπό τη γενική εποπτεία των Άγγλων. Κατά τη διάσκεψη του Λιβάνου συμφωνήθηκε να σχηματιστεί Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας και παραχωρήθηκαν πέντε θέσεις σε μέλη της ΠΕΕΑ.

Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας τον Οκτώβριο του 1944, η Κυβέρνηση της Εθνικής Ενότητας ανέλαβε την εξουσία της χώρας. Ωστόσο, το ζήτημα του αφοπλισμού των αντάρτικων ομάδων δίχαζε την κυβέρνηση. Ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ επιθυμούσαν την ίση συμμετοχή στο νέο εθνικό στρατό. Την 1η Δεκεμβρίου 1944, ο στρατηγός Ronald Scobie[5] διέταξε τον ΕΛΑΣ να αφοπλιστεί μέχρι τις 10 Δεκεμβρίου. Οι εαμικοί υπουργοί διαφώνησαν και παραιτήθηκαν στις 2 Δεκεμβρίου.

Το ΕΑΜ έδωσε εντολές για μαζικές διαδηλώσεις στην Αθήνα και σε άλλες μεγάλες πόλεις για την Κυριακή 3 Δεκεμβρίου. Τις διαδηλώσεις θα ακολουθούσε γενική απεργία, η οποία θα ξεκινούσε στις 4 Δεκεμβρίου. Κατά τη διάρκεια της διαδήλωσης της Κυριακής στο κέντρο της Αθήνας, δεκαέξι άτομα σκοτώθηκαν και πολλοί περισσότεροι τραυματίστηκαν.[6] Για περίπου 30 μέρες ο εφεδρικός ΕΛΑΣ πολέμησε τις κυβερνητικές δυνάμεις οι οποίες υποστηρίζονταν από τις Βρετανικές.

Οι Βρετανοί θεωρούσαν το ΕΑΜ σημαντική απειλή για το υπάρχον κοινωνικό status quo και επιθυμούσαν με κάθε τρόπο τη διάλυσή του. Ο ίδιος ο Winston Churchill έστειλε, στις 5 Δεκεμβρίου, τηλεγράφημα στο στρατηγό Scobie δηλώνοντας: «…Ωστόσο μη διστάσετε να ενεργήσετε σαν να ήσασταν σε κατακτημένη πόλη όπου τοπική εξέγερση βρίσκεται σε εξέλιξη… Θα ήταν σημαντικό να πετύχετε χωρίς να χυθεί αίμα, εάν είναι δυνατόν, αλλά επίσης με αιματοχυσία αν είναι αναγκαίο»[7].

Στις 30 Δεκεμβρίου, ο βασιλιάς Γεώργιος υπέγραψε ένα ψήφισμα, σύμφωνα με το οποίο ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός γινόταν αντιβασιλέας. Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση Παπανδρέου παραιτήθηκε.[8] Στις 2 Ιανουαρίου 1945, ο Δαμασκηνός ανέθεσε στον στρατηγό Νικόλαο Πλαστήρα την πρωθυπουργία. Από τις 5 Ιανουαρίου, οι περισσότερες δυνάμεις του ΕΛΑΣ εγκατέλειψαν την Αθήνα. Τελικά η ανακωχή υπογράφτηκε στις 15 Ιανουαρίου. Ακολούθησε η διάσκεψη στη Βάρκιζα προκειμένου να μετατραπεί η ανακωχή σε συμφωνία. Στις 12 Φεβρουαρίου υπογράφτηκε η Συμφωνία της Βάρκιζας.

Η μάχη των Αθηνών κατέδειξε στον πιο έντονο βαθμό την πόλωση που είχε αναπτυχθεί μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς στην Ελλάδα. Ένας αμερικανός αξιωματούχος διηγούνταν χαρακτηριστικά: «Η καταδιώξη των ανθρώπων με δεξιές τάσεις ήταν πάρα πολύ έντονη στις περιοχές που ήλεγχε ο ΕΛΑΣ και αντιστρόφως, κανένας με αριστερές τάσεις δεν ήταν ασφαλής στις κυβερνοκρατούμενες περιοχές της Αθήνας.»[9]

Η βία που διαπράχθηκε στα Δεκεμβριανά μπορούσε να φέρει μόνο άλλη βία. Επιπλέον, η βία καθόριζε την πορεία των γεγονότων ώσπου έφτασε η στιγμή που ως μόνη λύση φαινόταν να είναι η ολοκληρωτική αποξένωση των δύο αντιπάλων. Τα Δεκεμβριανά διέλυσαν κάθε ελπίδα για ειρηνικές εξελίξεις μετά την απελευθέρωση.[10] Ο εμφύλιος πόλεμος ήταν ουσιαστικά η μόνη επιλογή. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου το κομμουνιστικό κόμμα τέθηκε εκτός νόμου και νομιμοποιήθηκε ξανά το 1974. Η διαίρεση τη ελληνικής κοινωνίας μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς διατηρήθηκε τουλάχιστον μέχρι την πτώση της Δικτατορίας το 1974, αν όχι και μέχρι τις αρχές του 1980.


[1] Mazower, M., Στην Ελλάδα του Χίτλερ. Η εμπειρία της κατοχής, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1994, σελ. 130-132.

[2] Στο ίδιο, σελ. 132.

[3] Smith, L. O., «‘Ο πρώτος γύρος’. Εμφύλιος πόλεμος κατά την Κατοχή», στο Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος, 1943-1950. Μελέτες για την πόλωση, Close, Η.D. (επιμ.), εκδ. Φιλίστωρ, Αθήνα, 1998, σελ. 85-100.

[4] Mazower, M., ό.π., σελ. 320.

[5] Ο στρατηγός Ronald Scobie, σύμφωνα με τη Συμφωνία της Καζέρτας (16 Σεπτεμβρίου 1944), τέθηκε επικεφαλής όλων των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένου και του ΕΛΑΣ.

[6] Close, H., D., The origins of the Greek civil war, Longman, Λονδίνο, 1995, σελ. 137.

[7] Churchill W., The Second World War, vol. 6, ed. Reprint Society, London, 1956, p. 241, (Churchill to Scobie, 5.12.1944).

[8] Η αρχηγία της νέας κυβέρνησης, ουσιαστικά, καθορίστηκε κατόπιν συζητήσεων μεταξύ Ελλήνων και Βρετανών στις 26 Δεκεβρίου 1944. Ο Τσώρτσιλ και ο υπουργός Εξωτερικών Anthony Eden έπεισαν τον Έλληνα βασιλιά να αποδεχθεί τον αρχηγό της ελληνικής εκκλησίας ως Αντιβασιλέα. Αυτό ήταν μια προσωρινή λύση εως ότου το πολιτειακό ζήτημα τακτοποιηθεί με δημοψήφισμα. Σχετικά βλ. Close H. D., The origins… ό.π. σελ. 150, και Richter H., H επέμβαση των Άγγλων στην Ελλάδα. Από τη Βάρκιζα στον εμφύλιο πόλεμο Φεβρουάριος 1945-Αύγουστος 1946, εκδ. Εστία, Αθήνα, 2003, σελ. 18-19.

[9] Close H. D., The origins… ό.π., σελ. 140.

[10] Baerentzen, L.-Close, H. D., ό.π., σελ. 125.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: