«Η Ελλάδα στη δεκαετία του’80»: οι επιμελητές μάς μιλούν για το λεξικό

Το ογκώδες και ρηξικέλευθο κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό «Η Ελλάδα στη δεκαετία του ’80» εκδόθηκε πριν από λίγες μέρες από τον εκδοτικό οίκο «Το Πέρασμα», βρίσκεται στους πάγκους των βιβλιοπωλείων, πωλείται σε πολύ καλή τιμή και περιμένει (πρόστυχους ή μη, ιδεώδεις ή μη) αναγνώστες για να το πάρουν.  Εμείς  το διαβάσαμε,  το απολαύσαμε, θυμηθήκαμε ορισμένα γεγονότα και πρόσωπα, μάθαμε για πολλά ακόμη,  συνδέσαμε στοιχεία, σταθήκαμε στις ενδιαφέρουσες κριτικές προσεγγίσεις των λημματογράφων,  κλονίσαμε βεβαιότητες,  είδαμε το δεύτερο επίπεδο πολλών συμβάντων, και τάσεων και βρήκαμε έναν πολύχρωμο χάρτη για να προσανατολιστούμε σε μια  σύνθετη και εποχή. Σήμερα στις 19.00 γίνεται η παρουσίαση του λεξικού στο Ινστιτούτο Γκαίτε με ομιλητές την ιστορικό Ιωάννα Λαλιώτη, τον αρχιτέκτονα Γιώργο Τζιρτζιλάκη και τον πολιτικό επιστήμονα Γιάννη Βούλγαρη. Όσοι πιστοί, προσέλθετε!

Ως Φελέκι ξεκινήσαμε μια συζήτηση με τους επιμελητές του λεξικου, τον Βασίλη Βαμβακά και τον Παναγή Παναγιωτόπουλο, για να μάθουμε περισσότερα γι’αυτό το μείζον έργο και να ακούσουμε πώς ερμηνεύουν πτυχές αυτής τη σημαντικής (και συχνά παρεξηγημένης) δεκαετία. Η συζήτηση θα συνεχιστεί.

1. Τι είναι αυτό το λεξικό; Πώς διαρθρώνεται; Τι περιλαμβάνουν τα λήμματα; Τι όγκο έχει;

Είναι πάνω απ’ όλα ένα συλλογικό και πλουραλιστικό έργο που εμπλέκει πολλές γενιές κοινωνικών επιστημόνων, πανεπιστημιακών και ερευνητών. Μια προσπάθεια καταγραφής και ερμηνείας της Ελληνικής κοινωνίας, μετά τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης και μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’90, μέσα από το ευρύ φάσμα των κοινωνικών επιστημών. Επιλέξαμε τη λεξικογραφική παράδοση και φόρμα για να χωρέσουμε παραδεδομένες και καινούργιες προσεγγίσεις όπως και  για να προτείνουμε εργαλεία τεκμηρίωσης για τον ερευνητή αλλά και προσεγγίσεις σε θέματα που δεν έχουν μέχρι τώρα μελετηθεί. Έτσι επιλέξαμε να χρησιμοποιήσουμε ένα ευρύ και πρωτότυπο λημματολόγιο που αριθμεί 264 λήμματα τα οποία διασυνδέονται επιλεκτικά μεταξύ τους και που συνοδεύονται από μια θεμελιώδη  βιβλιογραφία για το θέμα. Επίσης περίπου 800 τεκμήρια με τον απαραίτητο σχολιασμό τους προεκτείνουν γνωστικά το κείμενο του κάθε λήμματος. Χωρίς τη προσεχτική χρήση αυτών των τεκμηρίων και της εικονογραφικής τους διάστασης θεωρήσαμε ότι το έργο θα ήταν ημιτελές. Ο όγκος του λεξικού είναι 800 σελίδες, στις οποίες εκτός από τα λήμματα συμπεριλαμβάνει μια εκτενή εισαγωγή και πολλαπλά εργαλεία για την καλύτερη χρήση του βιβλίου: αναλυτικοί πίνακες, ευρετήρια εννοιών και θεμάτων αλλά και κυρίων ονομάτων.

Θέλουμε να ξεκαθαρίσουμε ότι το λεξικό αυτό δεν φιλοδοξεί να εξαντλήσει τα κοινωνικά, πολιτικά και πολιτισμικά φαινόμενα μιας εποχής. Οι μελέτες που εμπεριέχει το λεξικό  φιλοδοξούν να προσφέρουν ένα σταθερό υπόβαθρο για νέες μελέτες. Πολλές πτυχές μένουν ακόμη να μελετηθούν. Εμείς και οι συντάκτες των λημμάτων ανασυντάξαμε το απόθεμα γνώσεων που κληρονομήσαμε. Δώσαμε βαρύτητα  σε μια κατεύθυνση εμπειρικής αναζήτησης στέρεων πληροφοριών και ερμηνειών σε νέα πεδία. Πιστεύουμε ότι η «θεωρία για τη θεωρία» στο χώρο των εγχώριων κοινωνικών επιστημών έχει μονοπωλήσει το ενδιαφέρον. Θέλαμε να αλλάξουμε σε ένα βαθμό τη δοσολογία μεταξύ πρωτογενούς και βιβλιογραφικής έρευνας προς όφελος της πρώτης.

2. Συνεργάτες: πόσοι ήταν, ποιοι ήταν, γιατί επιλέχτηκαν;

Οι συνεργάτες είναι πολλοί (143) και εργάστηκαν όλοι αφιλοκερδώς, δείχνοντας εμπιστοσύνη σε αυτό το ιδιότυπο αλλά τελικά παραγωγικό ερευνητικό εργαστήριο που κράτησε παραπάνω από 4 χρόνια. Καταρχήν μας τίμησαν  και μας βοήθησαν παλαιοί μας δάσκαλοι και νυν συνάδελφοι , καταξιωμένοι επιστήμονες στις πολιτικές και κοινωνικές επιστήμες. Σημαντική είναι και η συμμετοχή ώριμων ερευνητών που με προθυμία δέχτηκαν να ανοιχτούν σε νέα πεδία γονιμοποιώντας την ερευνητική τους εμπειρία και τις κατακτήσεις των κλάδων που θεραπεύουν. Ακόμα εκπροσωπείται νομίζουμε για πρώτη φορά σε τέτοιο βαθμό η δική μας γενιά πανεπιστημιακών και ερευνητών: άνθρωποι γεννημένοι τη δεκαετία του ’70 με καλές σπουδές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, που έχουν ήδη σημαντικό ερευνητικό έργο και καλές δημοσιεύσεις και που εδώ και χρόνια αντιμετωπίζουν την αρχαϊκότατα και τις τάσεις κλεισίματος του ελληνικού πανεπιστημίου. Επίσης στο έργο συμμετέχουν πολύ νέοι επιστήμονες που κάνουν τα πρώτα τους βήματα στο στίβο της κοινωνικής έρευνας με εργατικότητα, αφοσίωση και σεβασμό στο αντικείμενό τους. Τέλος, δημοσιογράφοι που έχουν συγγραφικό έργο και που στον αντίποδα της τηλεοπτικής προχειρότητας έχουν δοκιμαστεί στην κριτική γραφή και στην έρευνα.

Συνεργάτες όμως υπήρξαν και άλλοι πολλοί και ιδιαιτέρως σημαντικοί. Οι συνεργάτες μας στον τομέα της τεκμηρίωσης, η εξαιρετικής υπομονής και τέχνης γραφίστρια η οποία σχεδόν χειροτεχνικά συνεργάστηκε μαζί μας ώστε το βιβλίο να μην αφίσταται των επιστημονικών απαιτήσεων από τη μια αλλά να αποτελεί και μια όμορφη έκδοση από την άλλη, οι εθελοντές που διέθεσαν χρόνο και επαγγελματισμό γενναιόδωρα για να βελτιώσουν την τεκμηρίωση, οι θεσμοί που μας προσέφεραν βήμα και χώρο για να συνεδριάσουμε και να ελέγξουμε συλλογικά τις υποθέσεις εργασίας μας.

3. Υπήρχαν επιδράσεις και πρόγονοι ή είναι καινοτόμο; Πώς συνελήφθη η ιδέα;

Επιδράσεις; Ολόκληρη η εγκυκλοπαιδική παράδοση αποτελεί ταυτόχρονα μια επίδραση και ένα βάρος, μια ευθύνη. Ούτως η άλλως ο στόχος ήταν να χρησιμοποιήσουμε τον λεξικογραφικό φορμαλισμό για να ερευνήσουμε αυτήν την εύπλαστη δεκαετία του ’80 που διαμόρφωσε εν πολλοίς την Ελλάδα όπως την γνωρίζουμε, πριν, κατά και αναγκαστικά μετά την κρίση. Στη Γαλλία κυρίως αλλά και στην Αμερική η συγκρότηση περιοχικών λεξικών είναι μια πάγια επιστημονική και εκδοτική πρακτική. Στην Ελλάδα πρόσφατα κυκλοφόρησε το λεξικό του ελληνικού Τύπου και εκείνο της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Η δική μας προσπάθεια έχει σαφώς λιγότερα λήμματα και δεν εξαντλεί το πεδίο που προσδιορίζει ως πεδίο μελέτης (πως θα μπορούσε άλλωστε να γίνει).Τα δικά μας λήμματα όμως είναι συνήθως πιο μεγάλα και όλα προτείνουν ερμηνευτικές κατευθύνσεις για την καταγραφή του αντικειμένου που εξετάζουν και δεν υπακούουν σε μια σκληρή φόρμα γραφής, μια και από την αρχή είχαμε αποφασίσει ότι το κάθε λήμμα θα αποτελεί και μια υπεύθυνη μικρή μελέτη που θα υπογράφει ο έκαστος συντάκτης. Για να επιστρέψουμε στην ερώτησή σας: ανακαλύψαμε τον Αιώνα τον ανατροπών αφότου ξεκινήσαμε την εργασία μας για το λεξικό. Είχαμε δρομολογήσει και οριοθετήσει τη δική μας προσπάθεια αλλά ασφαλώς νιώσαμε περισσότερη ασφάλεια για το εγχείρημα που τότε ξεκινούσαμε. Έτσι λοιπόν η ιδέα δεν προέκυψε ως προσπάθεια προσαρμογής στα ελληνικά δεδομένα μιας προϋπάρχουσας συγκεκριμένης έκδοσης αλλά γεννήθηκε από μια ανάγκη για μια συλλογική δουλειά, για έναν χώρο συνάντησης όπου ο καθένας θα ευεργετείται από τη δουλειά των άλλων χωρίς να χάνει ποτέ την δική του υπευθυνότητα και αυτονομία. Επί της ουσίας θελήσαμε να συμβάλουμε σε μια έγκυρη αφήγηση για την ελληνική κοινωνία και τις βιωμένες εμπειρίες όπου συναντώνται πολιτικό, κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο, μια αφήγηση και μια προσέγγιση που μας έλλειπαν για τις δικές μας έρευνες.

4. Ποια είναι η προσωπική σας συμβολή, εμπλοκή, νότα ως βασικών συγγραφέων και επιμελητών;

Οφείλαμε να συγκροτήσουμε ένα λημματολόγιο και να το δοκιμάσουμε με συναδέλφους μας. Κατόπιν να το αντιστοιχήσουμε με συνεργάτες-μελετητές. Αργότερα να εξηγήσουμε τι ακριβώς περιμέναμε από την έρευνά τους. Το είδος των κειμένων που ζητούσαμε δεν ήταν δεδομένο για κανέναν, ούτε για εμάς στην αρχή. Ταυτόχρονα συγκροτούσαμε, μέσα από πολλές αρχειακές πηγές, την τεκμηρίωση που θα εμπλούτιζε κάθε λήμμα. Ταυτόχρονα γράφαμε και εμείς τα δικά μας λήμματα, συχνά από επιλογή άλλες φορές για να καλύψουμε συγκεκριμένα κενά. Σε κάθε περίπτωση η όλη διαδικασία υπήρξε για μας μια ευκαιρία να μάθουμε μια σειρά από ερευνητικές και συγγραφικές διαδικασίες μεγάλης κλίμακας.

5. Πόσα χρόνια κράτησε η διεργασία, η συγγραφή, η επιμέλεια;

Από το ξεκίνημα μέχρι την έκδοση χρειάστηκαν 4,5 περίπου χρόνια. Ένα τέτοιο έργο για να μπορεί να φτάσει μέχρι το τυπογραφείο χωρίς να υπερβεί υπερβολικά έναν εύλογο χρονικό ορίζοντα έπρεπε να δουλευτεί ταυτόχρονα σχεδόν σε όλα τα επίπεδα. Το λημματολόγιο αναπροσαρμοζόταν όσο μπαίναμε και εμείς βαθύτερα στη γνώση της εποχής και των μηχανισμών της, οι συντάκτες των λημμάτων δούλευαν μέχρι τον περασμένο Οκτώβριο ενώ είχε ξεκινήσει η σελιδοποίηση. Ο συντονισμός και η επιμέλεια ήταν ουσιαστικά μια διαρκής, επίπονη αλλά και πολύ δημιουργική διαδικασία. Πάντως πρέπει να ομολογήσουμε ότι οι δυσκολίες που παρουσιάστηκαν στο όλο εγχείρημα θα ήταν ανυπέρβλητες εάν δεν ήμαστε δύο επιμελητές πολύ καλά εναρμονισμένοι στις προσδοκίες και τους στόχους  μας.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: