Λόγος περί έθνους: η περίπτωση Ελευθέριου Βενιζέλου και Κεμάλ Ατατούρκ

Αφού αρχίσαμε την κουβέντα περί εθνικής ταυτότητας, σκέφτηκα να παραθέσω ένα κείμενο για το πώς παρουσιάζεται ο Τούρκος από τον Ελευθέριο Βενιζέλο το 1930, όταν υπογράφτηκε το ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας. Κάποια στιγμή παλιότερα, είχα μελετήσει τις εφημερίδες της εποχής αλλά και τους λόγους του Ελευθέριου Βενιζέλου και έχει ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίο «χτίζεται» η εθνική ταυτότητα. Κατέληξα λοιπόν, σ’ αυτά τα συμπεράσματα (παρουσιάζονται συνοπτικά):

O Βενιζέλος χρησιμοποιεί ένα λόγο για τον «προαιώνιο» εχθρό που ξεφεύγει από το σχήμα ότι το έθνος ορίζεται αντιθετικά μέσω του εθνικού «άλλου» και της αρνητικής εικόνας του. Οι αναφορές του στη γείτονα χώρα είναι ιδεολογικά αποφορτισμένες αφού επιδιώκει την ειρήνη και τη σταθερότητα στα Βαλκάνια, την οικονομική ανασυγκρότηση της χώρας δια μέσου της συνεργασίας με την Τουρκία. Ένας τέτοιος λόγος του είναι εξαιρετικά χρήσιμος για να πετύχει τους στόχους του. Κύριο μέλημα του Βενιζέλου ήταν εξάλλου, με το τέλος πια του αλυτρωτισμού, να διαμορφώσει ένα ισχυρό εθνικό κράτος και να επιδείξει μια νέα και εξωστρεφή ελληνική ταυτότητα.

Αν σταθούμε λοιπόν, με μεγαλύτερη προσοχή σ’ αυτά που λέει, θα διαπιστώσουμε ότι προσδιορίζει την Τουρκία με κριτήρια που χαρακτηρίζουν ένα εθνικό κράτος. Αν ο Κεμάλ προσπαθούσε εκείνη την περίοδο να καθιερώσει στις συνειδήσεις των Τούρκων ένα τουρκικό εθνικό κράτος, ο Βενιζέλος παράλληλα καθιέρωνε ένα τουρκικό εθνικό κράτος στις συνειδήσεις των Ελλήνων. Θέλει να πείσει για την ύπαρξή του παρουσιάζοντας τα συστατικά του μέρη. Μιλάει για εθνική ομοιογένεια, για σταθερή εδαφική κυριαρχία με καθορισμένα όρια, για ιστορικό παρελθόν, για φυλή και καταγωγή. Δε μιλάει όμως καθόλου για δύο κύρια χαρακτηριστικά ενός έθνους, τη γλώσσα και τη θρησκεία.

Αυτό πιστεύω, γίνεται για δύο κυρίως λόγους: α) Οι Έλληνες ήδη έχουν επίγνωση και της γλώσσας και της θρησκείας των Τούρκων, όχι όμως και των υπόλοιπων χαρακτηριστικών του τουρκικού έθνους, β) η γλώσσα και η θρησκεία χρησιμοποιήθηκαν ως απαραίτητοι αντιθετικοί παράγοντες για τη σύσταση του ελληνικού εθνικού κράτους αφού είναι αυτές που περιέχουν κυρίως, τα περισσότερα διακριτικά γνωρίσματα του έθνους. Ο Βενιζέλος λοιπόν, δε θέλει ν’ αναφερθεί σ’ αυτά τα δύο χαρακτηριστικά τα οποία θα παραπέμψουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Στόχος του δεν είναι να ορίσει με τρόπο αντιθετικό το τουρκικό εθνικό κράτος αλλά απλά να το ορίσει ως παρόμοιο με το ελληνικό και σε αντιδιαστολή με την οθωμανική αυτοκρατορία. Μόνο έτσι αυτό θα αποκτήσει δικαίωμα συνδιαλλαγής, όταν αποκοπεί από ένα «βάρβαρο» και «απολίτιστο» παρελθόν. Μόνο έτσι το νεότευκτο τουρκικό έθνος θα γίνει σημαντικός και υπολογίσιμος αντίπαλος.

Από την άλλη μεριά όμως «νομιμοποιείται» και ο Βενιζέλος να συνδιαλλαγεί μαζί του. Αναγνωρίζοντας στην Τουρκία όλα τα χαρακτηριστικά του εθνικού κράτους, αποκτά τη νομιμότητα να συνομιλήσει με εκπροσώπους της που σκέφτονται και αποφασίζουν με τον ίδιο τρόπο.

Με την παρακμή λοιπόν, της Μεγάλης Ιδέας δεν ήρθε μόνο η αναγνώριση του τέλους κάθε επεκτατικής διάθεσης αλλά και η αρχή της συνειδητοποίησης ενός κυρίαρχου εθνικού τουρκικού κράτους. Ενός κράτους που έβγαλε το φέσι και το σπαθί και «φόρεσε» ψηλό καπέλο και ρεντιγκότα.

Β.Λ.

Advertisements

3 Σχόλια

  1. Ενδιαφέρουσα ανάλυση. Αλλά, πού είναι ο λόγος του Βενιζέλου; Τον ξεχάσατε;

  2. Προφανώς και όχι. Αλλά είναι πολλά τα αποσπάσματα και θα φοβήθηκα μήπως κουράσουν. Θα δω μήπως τα μαζέψω κάπως.
    Β.Λ.

  3. Μερικές ενδεικτικές αναφορές:
    «[…] Η Νέα Τουρκία […] επιδιώκει την συγκρότησιν εθνικού Τουρκικού Κράτους ομοιογενούς, αλλά και ημείς, μετά την Μικρασιατικήν καταστροφήν, όταν όλος σχεδόν ο ομογενής πληθυσμός εν Τουρκία συνέρρευσεν επί του εθνικού εδάφους, εις αντίστοιχον ασχολούμεθα ακριβώς εργασίαν, εις την δημιουργίαν ενός Κράτους εθνικού, περιλαμβάνοντος, καθόσον είναι δυνατόν όλον τον υπάρχοντα ελληνισμόν πληθυσμόν […]»
    Επίσημα Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, Περίοδος Β’-Σύνοδος Β’, συνεδρίαση ΠΔ’, σελ. 1927, 17/6/1930

    «[…]η Ελλάς συνεκροτήθη εις κράτος… μη έχων επίσης βλέψεις επί ξένων εδαφών αποτελεί και αυτή ουσιώδη παράγοντα της ειρήνης ταύτης, η προσέγγισις των δύο κρατών ήτον απολύτως επιβεβλημένη, και τους κυβερνήτας των θα εβάρυνε μεγάλη ιστορική ευθύνη, εάν, μη αντιλαμβανόμενοι την επελθούσαν μεταβολήν, δεν έσπευδαν να δώσουν τας χείρας και να εξασφαλίσουν επί εδραίας βάσεως την φιλίαν των δύο εθνών, φιλίαν η οποία είνε προορισμένη να αναπτύσσεται εις στενωτέραν καθημέραν συνεργασίαν… Εις τους λόγους του προέδρου της τουρκικής δημοκρατίας, ο οποίος με εβεβαίωσεν ότι η εκτίμησίς του προς τον ελληνικόν στρατόν είνε μεγάλη, ότι θαυμάζει την προσπάθειαν που κατόρθωσεν ούτος να αναπτύξη, και ότι βαθείαι είνε η πεποίθησίς του ότι τα ζωτικά συμφέροντα των δύο χωρών επιβάλλουν την αμοιβαίαν στενήν προσέγγισιν, εις τους αναλόγους λόγους του προέδρου της μεγάλης εθνοσυνέλευσεως, του προέδρου της τουρκικής κυβερνήσεως και αγαπητού φίλου μου Ισμέτ πασά και υπουργού των Εξωτερικών, προστίθενται οι λόγοι του Φετχή βέη, τέως πρεσβευτού εν Παρισίοις, και ήδη αρχηγού της αντιπολιτεύσεως, βεβαιώσάντος με ότι εξ όλης καρδίας εγκρίνει την πολιτική αύτην της στενής προσεγγίσεως και λυπείται μόνον διότι αύτη δεν κατωρθώθη να πραγματοποιηθή ενωρίτερον. Όπως είπα και εις την Άγκυραν, τίποτε πλέον δεν χωρίζει τους δύο λάους, πλείστοι δε παράγοντες αντιθέτως μας ωθούν εις στενήν συνεργασίαν[…]».
    εφ. Ελεύθερον Βήμα, 2/11/1930, σελ. 6

    «Αυτή η Τουρκία, η νέα Τουρκία είναι ο μεγαλείτερος εχθρός της ιδέας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η νέα Τουρκία δεν θέλει ν’ ακούση περί Αυτοκρατορίας, Οθωμανικής.».
    Στεφάνου, Ι. Σ Στεφάνου, Ι. Σ. (επιμ.), Τα κείμενα του Ελευθέριου Βενιζέλου, τόμος δ’, εκδ. Λέσχη Φιλελευθέρων, Αθήνα, 1984., σελ. 210.

    «[…]εξηκριβώθη συγχρόνως ότι και φυλετικώς ευρισκόμεθα οι δύο λαοί πλησιέστερον ο εις προς τον άλλον, παρ’ όσον κοινώς πιστεύεται […] Οι δε Τούρκοι υποστηρίζουν και δικαίως νομίζουν ότι είναι Αρειανοί, έχοντες βεβαίως και μέρος αίματος έξωθεν […] Εγώ δε κύριοι, κατά την παρέλασιν […] είδον ένα μεγάλον βαθμόν και στρατιωτικών και προσκόπων […] με μάτια χρώματος bleau[…]».
    Στεφάνου, Ι. Σ Στεφάνου, Ι. Σ. (επιμ.), Τα κείμενα του Ελευθέριου Βενιζέλου, τόμος δ’, εκδ. Λέσχη Φιλελευθέρων, Αθήνα, 1984, σελ. 267

    «[…]το οποίον είνε πλήρες τόσης δόξης και τόσων ευγενών αγώνων… Η γειτονία του Αιγαίου, το οποίον μακράν από του να χωρίζη τας δύο χώρας μας, αποτελεί μέσον διαρκούς επαφής αναμεταξύ των, μία μακρά εξοικείωσις των δύο λαών, οι οποίοι έζησαν επί αιώνας ο εις παρά το πλευρόν του άλλου και εδιδάχθησαν τοιουτοτρόπως να εννοή ο εις τον άλλον, ν’ αλληλοεκτιμώνται και ν’ αλληλοσυμπληρούνται[…]».
    εφ. Ελεύθερον Βήμα, 28/10/1930, σελ. 8.

    «…την αμοιβαίαν εμπιστοσύνην, άνευ της οποίας θα ήτο αδύνατον να επιδοθούν τα δύο κράτη εις το έργον της εσωτερικής των ανασυγκροτήσεως, απερίσπαστα από εξωτερικάς ανησυχίας.».
    Στεφάνου, Ι. Σ Στεφάνου, Ι. Σ. (επιμ.), Τα κείμενα του Ελευθέριου Βενιζέλου, τόμος δ’, εκδ. Λέσχη Φιλελευθέρων, Αθήνα, 1984, σελ. 392

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: