In memoriam: Ο φόβος της Ιστορίας

Του Γιάννη Παπαθεοδώρου

στη Δάφνη, την Αλεξάνδρα και τον Τίτο

«Εν μέρει» για να εξακριβώσω μια πηγή, «εν μέρει» και για να απαλύνω τη θλίψη της απώλειας, άνοιξα ξανά, τη μέρα της κηδείας, το τελευταίο βιβλίο της Ρένας Σταυρίδη-Πατρικίου. Τα λόγια της προμετωπίδας ανήκουν στον Lucien Febvre : «Ναι,  να ερευνούμε, να γράφουμε και να μελετούμε την Ιστορία, γιατί μόνον η Ιστορία μας επιτρέπει, μέσα σ’ έναν κόσμο απόλυτης αστάθειας, να ζήσουμε με άλλα αντανακλαστικά εκτός από αυτά του φόβου». Μέσα σε τούτες τις γραμμές συμπυκνώνεται νομίζω, το νόημα και της δικής της γραφής, που εξελίχτηκε σε μια ευρύτερη ιστορική, πολιτική και πολιτισμική παρέμβαση γύρω από τα δημόσια πράγματα του τόπου, τις τελευταίες δεκαετίες. Γιατί η Ιστορία για τη Ρένα ήταν κάτι περισσότερο από ένας κλάδος των κοινωνικών επιστημών,

ήταν ένας τρόπος σκέψης και κατανόησης του κόσμου, ένας ιδιαίτερος τύπος κριτικής συνείδησης και κοινωνικής αυτογνωσίας αλλά κι ένας τρόπος αντίστασης απέναντι σε ιδεολογήματα και στερεότυπα που καλλιέργησαν συστηματικά την εθνωφελή ιστορική ανακρίβεια. Με άλλα λόγια η Ιστορία ήταν ο μόνος τρόπος για να ξεφύγει κανείς «φόβο της Ιστορίας».

Από αυτή την άποψη, για την Ρένα, η Ιστορία ήταν το κατεξοχήν πεδίο των πολιτικών και πολιτισμικών αντιπαραθέσεων που διαμόρφωσαν τη νεοελληνική ταυτότητα και τα συστήματα ιδεών του Νέου Ελληνισμού. Η Ιστορία, ή μάλλον ο φόβος της Ιστορίας, έγινε το κλειδί για να κατανοηθούν και οι πραγματικότητες που οδήγησαν σε μείζονες αναδιπλώσεις : στο φόβο απέναντι στη νεωτερικότητα, στο φόβο απέναντι στη δημοτική γλώσσα στο φόβο απέναντι στο μαρξισμό, στο φόβο απέναντι στις εκσυγχρονιστικές ροπές. Πολιτικοποιώντας την Ιστορία ως πεδίο μελέτης των συλλογικών συμπεριφορών και των νοοτροπιών, η Ρένα έστρεψε τις προτεραιότητες (αλλά και το ταλέντο της) στη δύναμη των ιδεών, στους διανοούμενους και στους ίδιους τους ιστορικούς. Ειδικά για αυτούς τελευταίους, προσπάθησε με το έργο της να δημιουργήσει ένα πλαίσιο έρευνας αλλά και αρχών συντονισμένο με τις σύγχρονες ευρωπαϊκές ευαισθησίες : ο ιστορικός δεν ήταν πια ο απολογητικός ρήτορας μιας ιδεολογίας αλλά ο επιστήμονας-πολίτης που δεσμεύεται από την κοινωνική ηθική της ευθύνης και την άρνηση της δογματικής αλήθειας.

Το στοίχημα αυτό, η Ρένα το κέρδισε για τον εαυτό της, καταφέρνοντας να αντικαθιστά διαρκώς με νέα ερωτηματικά ακόμη και τις δικές της παλαιότερες βεβαιότητες. Για αυτό, πιστεύω πως το τελευταίο βιβλίο της Ρένας πρέπει να διαβαστεί σαν ένας είδος διανοητικής αυτοβιογραφίας. Πίσω από κάθε κεφάλαιο μπορεί κανείς να διαβάσει όσα την απασχόλησαν σε όλη τη διάρκεια της δικής της ιστορικής και πολιτικής διαδρομής, μαζί με το ώριμο συμπέρασμα που έχει ως επίκεντρο το «φόβο της Ιστορίας». Κι ας μη βιαστούμε να μιλήσουμε για την απαισιοδοξία της γνώσης. Μυημένη – καθώς ήταν – στα μυστικά της τέχνης η Ρένα, συνομολογεί στο τέλος του βιβλίου πως και η ιστορία είναι μια τέχνη που έρχεται από μακριά αλλά αλλάζει στο πέρασμα του χρόνου. Και ξορκίζει το φόβο με το μοναδικό ξόρκι που πιάνει : τη διαβεβαίωση πως η ιστορία συνεχίζεται. Όσοι είχαμε την τύχη να τη συναναστραφούμε, να χαρούμε τη φιλία της αλλά και τη διδασκαλία της (χωρίς διδακτισμό) θα τις χρωστάμε για πάντα αυτή την παραίνεση ∙ μαζί με τη ζεστασιά και την ομορφιά από το χαμόγελό της. Καλό ταξίδι, Ρένα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: