Μικρό requiem για τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη

Ως ελάχιστο φόρο τιμής σε ένα φωτισμένο στέλεχος της ανανεωτικής αριστεράς, σε έναν πολιτικό που αποστρεφόταν τον λαϊκισμό, που κόντρα στο ρεύμα των καιρών άρθρωνε πάντα νηφάλιο, αναστοχαστικό και εμπεριστατωμένο λόγο, που ουδέποτε θέλησε να κάνει επίδειξη ανέξοδης  επαναστατικότητας, που έβαλε την οικολογία, πριν αυτή γίνει μόδα, στην πολιτική ατζέντα, που δεν δαιμονοποίησε ποτέ τη λέξη «Ευρώπη», αλλά αντίθετα πίστευε στο όραμα μιας προοδευτικής, ουσιαστικής ενοποίησης,  παραθέτουμε το σημερινό κείμενο του Τάκη Καμπύλη στην «Καθημερινή». Ας είναι ελαφρύ το χώμα που  σκεπάζει τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη…

Φ.Π.

 

Ο ριζοσπάστης ευρωπαϊστής που κέρδισε τον σεβασμό όλων

Του Τακη Kαμπυλη

Η βιβλιοθήκη του Μιχάλη Παπαγιαννάκη είναι από τα πιο ταξιδιάρικα πράγματα που μπορεί κανείς να συναντήσει σε ένα σπίτι (όπως ήταν και η παρουσία του στην πολιτική. Οπως και η σκέψη του).

Υπάρχουν βιβλιοθήκες και βιβλιοθήκες. Του Μιχάλη είναι ζωντανή. Γεμάτη ίχνη, σημειώσεις και χαρτάκια. Βιβλία στα Aγγλικά, στα Iσπανικά, στα Γαλλικά και στα Iταλικά. Και πολλά ελληνικά. Από τότε μέχρι χθες. Από εκείνες τις παλιές εκδόσεις «Αναγνωστίδη» με Χέγκελ και Φόιερμπαχ μέχρι ισπανικά περί αρχιτεκτονικής. Και πολλή ποίηση και πολλή Iστορία. Και βέβαια, τα οικονομικά του. Και τα πολιτικά του.

Κανόνες και αξίες

Αναγεννησιακός άνθρωπος ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης, ουδέποτε έβαλε φρένο στα «γιατί» του. Αλλά και ουδέποτε παρασύρθηκε απ’ ό, τι έλαμπε κάθε φορά στη συγκυρία. Βλέπετε, ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης, που έχασε χθες τη μάχη με τον καρκίνο στα 68 χρόνια του, πίστευε πως οι κανόνες της ζωής είναι θέμα διαπραγμάτευσης, όχι όμως και οι αξίες. Γι’ αυτό, άλλωστε, οι κανόνες είναι πολλοί, αλλά οι αξίες λίγες. Αυτή η σταθερότητά του σε πολύ συγκεκριμένες αξίες τον ξεχώρισε στο δημόσιο βήμα. Ενας κοσμοπολίτης αριστερός που υπερασπιζόταν τη γοητεία των συμβιβασμών εντός μιας σύγχρονης Δημοκρατίας κι ένας ριζοσπάστης ευρωπαϊστής που μέχρι τέλους υποστήριζε σε όλους τους τόνους πως η Ευρώπη ή θα ενοποιηθεί πολιτικά ή δεν θα υπάρξει.

Ο Μιχάλης ήταν ο άνθρωπος των δύσκολων επιλογών. Δεν ήταν και λίγο στην Ελλάδα του «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο» να βγεις με παρρησία και να υποστηρίξεις την ταυτότητα του Eυρωπαίου πολίτη. Ούτε ήταν εύκολο, στο κλίμα «τσοβολισμού» των μέσων του ’80, να μιλήσεις για το ασφαλιστικό σύστημα ή (και) για τις ευθύνες των εργαζομένων.

Γυρνούσε την πλάτη του στα πιστοποιητικά αριστεροσύνης που του ζητούσαν ακόμη και οι σύντροφοί του. Αυτός έκοψε πολύ νωρίς τον λώρο με τη ρεβανσιστική Αριστερά και τον λαϊκισμό.

Εκανε πολλούς πολιτικούς εχθρούς, αλλά (και μέσα στην ασθένειά του) βίωσε και τον βαθύ σεβασμό τους και την αναγνώριση στην ιδιαιτερότητα της προσωπικότητάς του. Μάλλον πέτυχε το πιο αξιοζήλευτο: αυτοκαθορίστηκε στον δημόσιο βίο και δεν ετεροκαθορίστηκε από απρόσωπους κομματικούς μηχανισμούς.

Ευρωπαίος πολιτικός

Ο Παπαγιαννάκης, επειδή ακριβώς πίστευε βαθιά στις δημοκρατικές διαδικασίες, φρόντιζε πάντα η ρητορική του να διαθέτει ισχυρά επιχειρήματα. Ετσι έδωσε τις μάχες του. Ετσι ξεχώρισε ο λόγος του και απέκτησε ακροατήριο πολύ πιο διευρυμένο από την εκλογική βάση της ανανεωτικής Αριστεράς.

Ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης ήταν από τους πρώτους που αντελήφθη τη βαθιά πολιτική σημασία της περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Και από πολύ νωρίς υποστήριξε ότι η οικολογική κρίση δεν ήταν «σύμπτωμα μελαγχολίας των αστών», αλλά ένα πεδίο που γεννάει νέες ανισότητες. Δεν ήταν φυσιολάτρης ηθικιστής, ήταν ένας σύγχρονος Eυρωπαίος πολιτικός.

Κέρδισε πολλά στη ζωή του. Ενα από αυτά, επίκαιρο σήμερα, ήταν η σχέση του με τα ΜΜΕ. Δεν υπήρξε υποτελής τους. Οχι μόνο διότι πίστευε στα πρωτεία του πολιτικού λόγου, αλλά και διότι είχε την ικανότητα να τα διεκδικήσει. Εκανε τους συμβιβασμούς του, αλλά σε επίπεδο έκτασης κειμένου και ουδέποτε σε εκπτώσεις περιεχομένου. Δεν έκανε τις συνηθισμένες δημόσιες σχέσεις. Αμφιβάλλω αν υπάρχει έστω κι ένας δημοσιογράφος που θα πει ότι του τηλεφώνησε και του ζήτησε κάτι, προσωπικά για τον ίδιο. [Κι αν το έκανε –δεν θα του άρεσε η απολυτότητά μου– θα είχε μάλλον πολύ πιο σύνθετους λόγους. Αυτή ήταν και η γοητεία του: νόμιζες ότι τον είχες στο χαρτί, αλλά (τελικά) δύσκολα τον περιέγραφες.]

Καταιγίδες της ζωής

Ο Μιχάλης, όπως κάθε άνθρωπος, είχε τις καταιγίδες και τις καλοσύνες στη ζωή του. Εχασε τον γιο του, έτσι χωρίς λόγο, με τη μηχανή ένα βράδυ, έχασε τον αδελφό του. Αλλά είχε τη Λίλη. Αυτήν την υπέροχη σύντροφο, που κατάφερε να διατηρήσει τον ζωτικό της χώρο δίπλα σε μια τόσο ισχυρή προσωπικότητα. Και που –ακόμη και στο τέλος– δεν τον αντιμετώπισε ως άρρωστο, δεν του χαρίστηκε κι αυτό έσωσε και τους δύο.

Πριν από καμιά δεκαριά μέρες στο σπίτι στου Φιλοπάππου, ο «Μπάντι», ένα παιχνιδιάρικο λαμπραντόρ, στριφογύριζε δίπλα στην πολυθρόνα του Μιχάλη. Κι αυτός, εμφανώς κουρασμένος και με τα μορφινούχα τσιρότα για τον πόνο, τον κοίταζε και χαμογελούσε. Μπροστά του, όλες οι καθημερινές εφημερίδες, η τηλεόραση ανοιχτή σε κάτι απίθανα κανάλια (ήταν η διασκέδασή του). Μέσα, η Λίλη έπαιζε με τη δική της αγωνία.

— Πώς πάει, σύντροφε;

Χαμογέλασε, όχι για το ρήμα, αλλά για το ουσιαστικό.

Από τη ζωή –αυτό το ελάχιστο διάλειμμα συνειδητότητας σύμφωνα με έναν μεγάλο σύγχρονο Βρετανό συγγραφέα– ο Μιχάλης πέρασε πολύ γρήγορα, αλλά και πολύ αποφασιστικά.

 

Advertisements

7 Σχόλια

  1. O Μιχάλης Παπαγιαννάκης ήταν πραγματικά αυτό που ονομάζουμε ευρωπαϊστής αριστερός, και στην Ελλάδα είναι είδος προς εξαφάνιση. Το δραματικότερο ίσως (αν εξαιρέσουμε το γεγονός του θανάτου ενός ανθρώπου, αυτό καθαυτό) είναι ένας κούκος (που μάλιστα έφυγε) δεν μπορεί να φέρει την άνοιξη.
    Έχουμε βαρεθεί την αναχρονιστική ρητορική μιας μουχλιασμένης, λαϊκίστικης και μόνο κατ’ όνομα ανανεωτικής αριστεράς (που και αυτό έχουν αρχίσει να το αποποιούνται και οι ίδιοι).
    Αναζητούμε να επανέλθει στο προσκήνιο η σοβαρή, μελετημένη, φιλοευρωπαϊκή αριστερά, με σύγχρονο λόγο (21ος αιώνας, για όσους δεν το πήραν χαμπάρι), η αριστερά της διανόησης και της κουλτούρας (για όλους εκείνους τους αριστερούς που φοβούνται την τελευταία αυτή λέξη).
    Πού είναι οι νέοι Παπαγιαννάκηδες;

  2. Συμφωνώ μαζί σου όσο δεν παίρνει, rad. D.

    Ως προς τον ευρωπαϊσμό, σε λίγο θα γίνει και επίσημα απαγορευμένη λέξη, αφού ο ΣΥΡΙΖΑ θα εκλέξει ευρωβουλευτή από μία συνιστώσα του που δηλώνει απερίφραστα «στόχος μας είναι η διάλυση της Ε.Ε».
    Ως προς την»ανανεωτική» αριστερά, αυτή θυσιάζεται στο βωμό του λαϊκίστικου ριζοσπαστισμού και του κινηματικού αντισυστημισμού.
    Ως προς τη σχέση του σημερινού ΣΥΡΙΖΑ με τη διανόηση, αρκεί να σκεφτείς ότι κάποτε, συμβολικα έστω, στα ψηφοδέλτια του χώρου συμμετείχαν ο Ηλιού, ο Ελεφάντης, ο Μαρωνίτης, ο Αναγνωστάκης, ο Μπαχαριάν, η Προκοπάκη, ο Δρακόπουλος κ.ά, για να φτάσουμε σήμερα να δίνει ο ένας πρόεδρος το στίγμα του τσιτάροντας Κοέλιο και διαβάζοντας Μάο, ενώ ο άλλος διακηρύσσοντας, μετά την παραποιημένη πατάτα του, που έκανε μέχρι και τον Καρατζαφέρη να τον ταπώσει, το μεγαλόπνευστο ,»δώστε τον Σολωό στο λαό».

    Φ.Π.

  3. Στον 21ο αιώνα πράγματι ζούμε. Αυτό είναι δεδομένο.
    Το οικονομικό σύστημα που έχουμε ήταν και είναι καπιταλισμός και πρόσφατα προσθέσαμε σε το «νεοφιλελεύθερος» για να περιγράψουμε τη σημερινή κατάσταση (που οδήγησε και στην κρίση). Στο μεταξύ ο Μαρξ πουλάει και πάλι!
    Είναι επίκαιρος αρκεί να τον διαβάζεις με τους όρους του 19ου αιώνα.

    Δεν καταλαβαίνω γιατί η ανανεωτική αριστερά δεν μπορεί να είναι και ριζοσπαστική; Ο όρος «ανανεωτική αριστερά» και παλιότερα ο «ευρωκομουνισμός» χρησιμοποιήθηκαν από κομουνιστές για να χαρακτηρίσουν μία αριστερά που δεν θεωρούσε σοσιαλισμό το σύστημα της Σοβιετικής Ένωσης και που προσπάθησε να επανεξετάσει τα «δόγματα» της 3ης Διεθνούς. Στην αντίπερα όχθη ήταν το πάντοτε δογματικό και σταλινικό ΚΚΕ (που στο πρόσφατο κλειστό (!) συνέδριό του αποκατέστησε το Στάλιν).

    Δεν καταλαβαίνω γιατί τα κινήματα πολιτών είναι λαϊκιστικά; Ο πολίτης εξ ορισμού είναι ενεργός και το πολίτευμα που έχουμε του επιτρέπει να οργανώνεται, να διαδηλώνει, να παρεμβαίνει.
    Είναι λαϊκισμός να αγωνιζόμαστε το πρώην αεροδρόμιο Ελληνικού να γίνει μητροπολιτικό πάρκο;
    Είναι λαϊκισμός να αγωνιζόμαστε για ελεύθερες ακτές;
    Είναι λαϊκισμός να υποστηρίζουμε τα δικαιώματα των φυλακισμένων;
    Είναι λαϊκισμός να λέμε ότι οι χρήστες που έχουν καταδικαστεί ως έμποροι (3 ή 6 χιλιάδες κρατούμενοι) πρέπει να ελευθερωθούν;
    Είναι λαϊκισμός να αγωνιζόμαστε για να έχουν οι μετανάστες ίσα δικαιώματα με τους έλληνες εργαζόμενους;
    Είναι λαϊκισμός που απαιτούμε οι μετανάστες 2ης γενιάς να πάρουν υπηκοότητα;
    Ήταν λαϊκισμός που αγωνιστήκαμε να μην αναγράφεται το θρήσκευμα (ως προσωπικό δεδομένο) στις ταυτότητες; Και σας προκαλώ. Θυμηθείτε εκείνην την περίοδο. Άσε τη ΝΔ που υπέγραφε τα κείμενα του Χριστόδουλου. Δες το ΠΑΣΟΚ, ένας εξωκοινοβουλευτικός υπουργός (Σταθόπουλος) και ένας πρωθυπουργός (Σημίτης) υπερασπίστηκαν το θέμα μέχρι τέλους. Οι υπόλοιποι του ΠΑΣΟΚ (υπουργοί, βουλευτές και παρατρεχάμενοι σφύριζαν αδιάφοροι για να μη χάσουν καμία ψήφο).

    Λαϊκιστής ήταν ο Ανδρέας Παπανδρέου τον οποίο κόπιαρε πριν 5-6 χρόνια ο Κωστάκης. Τι είναι λαϊκισμός αλήθεια; Για μένα λαϊκισμός είναι -έτσι απλά- να λες στον κόσμο αυτά που θέλει να ακούσει και όχι αλήθειες. Λαϊκιστής, μας αρέσει δεν μας αρέσει, δεν ήταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής (τουλάχιστον στην μετα-χουντική περίοδο). Σε αυτά δέχομαι κάθε διόρθωση μια και δεν έχω πρόχειρο λεξικό…

    Τέλος, τι θέλετε να κάνουμε, να αναστήσουμε Αναγνωστάκη, Ελεφάντη, Καστοριάδη και όλους αυτούς που έχουν πεθάνει;
    Καταρχάς ο Άγγελος (Ελεφάντης), θα συμφωνούσε με το ψηφοδέλτιο (που έχει το Βεργόπουλο).
    Για δείτε το ψηφοδέλτιο:
    http://www.syriza.eu/index.php?pathID=1_997_1496
    Εκτός από 5 επαγγελματίες πολιτικούς και… έναν ηθοποιό, πείτε τι πρόβλημα έχετε με τους υπόλοιπους. Περιμένω!

  4. Δημήτρη, πολύ σωστά αυτά που λες, Ο λαϊκισμός δε βρίσκεται στα κινήματα των πολιτών. Βρίσκεται στο λόγο του Τσίπρα που έκανε την έκφραση πολιτικής του ΣΥΝ «αμφιθέατρο». Πολιτική είναι και ο λόγος, όχι μόνο οι δράσεις. Και δυστυχώς τα κανάλια και ο Τύπος το λόγο κυρίως προβάλλουν.

  5. O λαϊκισμός, όπως πολύ σωστά λέτε, Δημήτρη Φρυδά, είναι να λες στο λαό αυτό που θέλει να ακούσει, είναι να χαϊδεύεις τα αυτιά του λαού, να τον υπερεκτιμάς, να τους λες πως σε όλα έχει δίκιο, να θεωρείς (ή τουλάχιστον να ισχυρίζεσαι) πως ό,τι θέλει και διεκδικεί ο λαός, ή η νεολαία (γιατί και ο άκρατος φιλονεϊσμός είναι μια μορφή λαϊκισμού), είναι σωστό και δίκαιο. Και ακόμη, να μην έχεις το θάρρος να αντιταχθείς σε οτιδήποτε προβάλλεται ως λαϊκό, γιατί θα θεωρηθείς αντιδραστικός και συντηρητικός.
    Μήπως όλα αυτά τα χαρακτηριστικά σάς χτυπούν κάποιο καμπανάκι; Γιατί εμένα, όλο και κάποιους μού θυμίζουν (και όχι μόνο από κόμματα εξουσίας και ακροδεξίας).
    Και όσον αφορά τους νεκρούς διανοούμενους, όχι, δεν θέλει κάνεις να τους αναστήσει (τουλάχιστον όχι για να συμμετάσχουν στο ψηφοδέλτιο του ΣΥΡΙΖΑ (!), μακάρι να ζούσαν ακόμη, για άλλους χιλιάδες λόγους), και το ζητούμενο δεν είναι αυτό. Είναι το γεγονός ότι οι σύγχρονοι διανοούμενοι, και οι ζωντανοί (όσοι υπάρχουν και όπου βρίσκονται) απέχουν από την αριστερά, ή η αριστερά τούς απομακρύνει με τον τρόπο της.

    Υ.Γ: Με την πρόσκληση-πρόκληση «Περιμένω!», όσον αφορά το ψηφοδέλτιο του ΣΥΡΙΖΑ, τι ακριβώς περιμένετε; Να βρίσουμε τους υποψηφίους ή να σας προτείνουμε εναλλακτικούς; Τι ακριβώς περιμένετε; Να λαϊκίσουμε;

  6. Μία απάντηση εν συντομία (έτσι πίστευα στην αρχή):

    Γιώργο

    1. Πολιτική είναι πρώτα η δράση (με την έννοια του τι κάνω, πράττω, δρω, …) και δευτερευόντως ο λόγος (που μπορεί να είναι και λόγια του αέρα).
    Τα κανάλια και ο τύπος (εκτός μερικών εξαιρέσεων) ελέγχονται από κρατικοδίαιτα οικονομικά συμφέροντα που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο εξαργυρώνουν επιταγές. Μην ξεχνάμε επίσης ότι, κανένα κανάλι δεν έχει άδεια λειτουργίας. Εδώ και πολλά χρόνια…

    2. Αν λαϊκίζει ο Τσίπρας στο λόγο του δεν μπορώ να το κρίνω. Λίγο παρακολουθώ τηλεόραση και αυτά που λέει. Μπορεί και να είναι έτσι.
    Αν είναι έτσι, ο Κωστάκης, ο Γιώργος και η Αλέκα δεν λαϊκίζουν;
    Αυτό που ξέρω όμως είναι ότι ο Τσίπρας με την παράταξη «Ανοιχτή Πόλη» στο Δήμο της Αθήνας αντιτάχθηκε στα σχέδια ανέγερσης του Mall στο Βοτανικό. Ο δήμαρχος τον στοχοποίησε στα μάτια των φιλάθλων του Παναθηναϊκού, όλοι οι άλλοι σφύριζαν αδιάφορα και μερικοί προσπάθησαν να το εκμεταλλευτούν πολιτικά.
    Οι 131 (130 σήμερα μετά το θάνατο του Χρήστου Παπουτσάκη) πολίτες τελικά δικαιώθηκαν από το ΣτΕ.

    rad.D.

    1. Προς τι ο πληθυντικός; (λέτε, βρίσουμε, …)
    Αυτό το «εμείς» και το «εσείς» ποδοσφαιρικό γήπεδο ή -στην καλύτερη των περιπτώσεων- φανατισμένο φοιτητικό αμφιθέατρο μου θυμίζει και όχι συζητήσεις με επιχειρήματα, απόψεις κ.λπ.

    2. Επειδή κανένα «εικονικό καμπανάκι» δεν χτυπά στ’ αυτιά μου, μήπως μπορείς να το χτυπήσεις εσύ;

    3. Οι διανοούμενοι, οι φιλόσοφοι, οι καλλιτέχνες κ.ά., σε σύγκριση με παλαιότερες εποχές, πράγματι είναι λίγοι στη σημερινή αριστερά αλλά και γενικότερα. Αν παρατηρήσουμε τον 19ο και τον 20ο αιώνα θα δούμε ότι οι περισσότερες από αυτές τις προσωπικότητας αναδείχθηκαν μέσα από κοινωνικές κρίσεις. Και δικοί μας και ξένοι.
    Υπάρχουν όμως ακόμα αριστεροί διανοούμενοι: Γιώργος Τσιάκαλος, Γιάννης Μηλιός, Κώστας Γαβρόγλου, Άλκης Ρήγος, Ευκλείδης Τσακαλώτος, Ευτύχης Μπιτσάκης, Νίκος Μπελαβίλας, Ελένη Πορτάλιου, … πανεπιστημιακοί.
    Ας μην ξεχνάμε και το βουλευτή Περικλή Κοροβέση! (Αν θες μπορείς να δεις τον αποχαιρετισμό του Περικλή στο Μιχάλη στις σημερινές -31/5- Στήλες της «Εποχής» http://www.epohi.gr/ που από 1/6 θα είναι διαθέσιμες στο Δίκτυο.)

    4. «Περιμένω!»: Ούτε να βρίσεις, ούτε να προτείνεις «εναλλακτικούς» γιατί δεν είναι στο χέρι σου, ούτε να λαϊκίσεις. Απλά τη γνώμη σου ζητώ!
    Αν τελικά η άποψή σου για το ψηφοδέλτιο εμπεριέχεται στο «Να βρίσουμε τους υποψηφίους ή να σας προτείνουμε εναλλακτικούς; Τι ακριβώς περιμένετε; Να λαϊκίσουμε;» θεώρησε ότι έχω λάβει την άποψή σου!
    Επειδή όμως στο συγκεκριμένο σημείο μιλάς στον πληθυντικό («να σας προτείνουμε», «να βρίσουμε») δεν μπορώ παρά να σε ρωτήσω ποια συλλογικότητα εκπροσωπείς ή τέλος πάντων ποιο είναι αυτό το «εμείς»;

    5. Μια και αναφέρθηκες σε προηγούμενο σχόλιο στον Άγγελο τον Ελεφάντη, ρίξε μια ματιά στο «Μια επίσκεψη στο χωριό του Άγγελου, το Νεχώρι» που έγραψαν σύντροφοί του ένα χρόνο μετά το θάνατό του: http://www.epohi.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=2888&Itemid=34

    Πάντα φιλικά,
    Δημήτρης Φρυδάς

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: