Βεντέτα: ο «άγραφος νόμος» της δικαιοσύνης;

του Βασίλη Λυρίτση 

Η Κρήτη και η Μάνη αποτελούν τις δύο κατ’ εξοχήν περιοχές στις οποίες αναπτύχθηκε και ευδοκίμησε το έθιμο της βεντέτας ή «γδικιωμού». Βέβαια, η συνήθεια της βεντέτας δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό προνόμιο αλλά συναντάται σε όλες τις χώρες της Μεσογείου, στα Βαλκάνια καθώς και στις αραβικές χώρες. Ο Αριστοτέλης στα «Ηθικά Νικομάχεια» αναφέρει ως εισηγητή του «Δικαίου της Ανταπόδοσης» τον Ροδαμάνθυ, αδελφό του Μίνωα. Στη μεσαιωνική περίοδο, στην Ευρώπη η βεντέτα αποτελούσε έναν σύνηθες τρόπο διευθέτησης των προσωπικών διαφορών.

Η αμφισβήτηση της ιδιοκτησίας, η προσβολή της τιμής (π.χ. η αθέτηση συμφωνίας για τη σύναψη γάμου) μπορούσαν να καταλήξουν σε φόνο και στο ξέσπασμα βεντέτας. Τα μεσαιωνικά ισλανδικά έπη saga εξιστορούν ένα πολιτισμό με βάση τον κώδικα της τιμής, στον οποίο η βεντέτα αποτελεί τον κύριο ρυθμιστή της ηθικής τάξης. Όσο βέβαια το κράτος ισχυροποιείται (από το 13ο αι. και μετά) τόσο παρεμβαίνει στις προσωπικές διενέξεις και τις επιλύει σύμφωνα με τους θεσπισμένους νόμους.  

 

Η απόφαση για διάπραξη φόνου αντεκδίκησης διαμορφώνεται σε όσους έχουν γεννηθεί και ζουν σε μία κοινωνία όπου υπάρχει βεντέτα, έχουν γαλουχηθεί με τις αξίες της και ουσιαστικά τη θεωρούν συστατικό στοιχείο της πολιτιστικής τους κληρονομιάς. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι η βεντέτα είναι στενά συνδεδεμένη στην Ελλάδα κυρίως με την Κρήτη και τη Μάνη, γιατί εκεί είναι κυριάρχη η αντίληψη ότι αποτελεί ένα έθιμο, μία συνήθεια που κληρονομείται από γενιά σε γενιά. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η πράξη της αντεκδίκησης συμβαίνει μόνο μέσα στα όρια αυτών των περιοχών. Πολλές φορές αναφέρονται περιπτώσεις βεντέτας που έχουν διαπραχθεί είτε κυρίως στην Αθήνα είτε ακόμα και στο εξωτερικό. Στην περίπτωση μάλιστα της Μάνης, εξαιτίας της ερήμωσης και της εγκατάλειψής της, το φαινόμενο εξακολουθεί να υφίσταται και να αναπαράγεται σε μειωμένο πια βαθμό στα λεγόμενα «Μανιάτικα» του Πειραιά ή σε άλλες αστικές περιοχές όπου έχουν εγκατασταθεί Μανιάτες. Στην Κρήτη η βεντέτα εντοπίζεται κυρίως στις επαρχίες Σελίνου, Αποκορώνου και Σφακίων του νομού Χανίων αλλά και στις ημιορεινές και ορεινές κοινότητες του Ψηλορείτη στο νομό Ρεθύμνου.

Η βεντέτα αποτελεί κομμάτι του εθιμικού δικαίου και όπως είχε δηλώσει σε συνέντευξή του ο κοινωνικός ανθρωπολόγος κ. Γιώργος Νικολακάκης είναι: «… ένας κοινωνικός κώδικας που στηρίζεται στην έννοια της τιμής και της προστασίας της. Kαι η τιμή αυτή αφορά άτομα από την ίδια πάντα οικογενειακή ομάδα, αποτελεί δε στοιχείο της ταυτότητας και του κοινωνικού της κύρους. Aιτία της, σχεδόν πάντα, διαφορές ανάμεσα στα μέλη δύο οικογενειών ή μερικές φορές ανάμεσα στα μέλη της ίδιας οικογένειας για κτήματα, ζώα και γυναίκες. Σ’ αυτήν δεν συμμετέχουν όλα τα μέλη των αντιμαχόμενων οικογενειών ή των αντιμαχόμενων πλευρών της ίδιας οικογένειας. Aπαγορεύεται να συμμετέχουν οι γαμπροί, ενώ υπάρχουν και περιπτώσεις που κάποιοι για να αποφύγουν να εμπλακούν στη βεντέτα αναγκάζονται να φύγουν μακριά από τον τόπο καταγωγής τους, να χαθούν, για να μην υποχρεωθούν να σκοτώσουν. Στη βεντέτα μπαίνουν μόνο όσοι «πρέπει», εφόσον είναι παντρεμένοι κι έχουν γιους που σημαίνει ότι η γραμμή του αίματος συνεχίζεται, άρα και η βεντέτα μπορεί να συνεχιστεί». Στη βεντέτα παίρνουν μέρος δηλαδή όλα τα αρσενικά μέλη των οικογενειών αρκεί να μην είναι ηλικιωμένοι, ανάπηροι και ανήλικα παιδιά.

 

Η Μάνη του 19ου αιώνα αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου διεξαγωγής μίας βεντέτας. Στόχος των αντιμαχόμενων οικογενειών ήταν η ολοκληρωτική εκμηδένιση του αντιπάλου. Το πρώτο χτύπημα δεν γινόταν πότε απροειδοποίητα, υπήρχε επίσημη κήρυξη της βεντέτας στο χωριό, χτυπούσαν οι καμπάνες και από κει και έπειτα κάθε τρόπος καταστροφής του αντιπάλου ήταν επιτρεπτός. Ξεκινούσε λοιπόν ένας μικρός πόλεμος στη διάρκεια του οποίου ο ουδέτερος πληθυσμός του χωριού ή κρυβόταν ή απομακρυνόταν από το θέατρο των επιχειρήσεων. Μερικές φορές ο κώδικας της βεντέτας επέτρεπε μια προσωρινή διακοπή, τη λεγόμενη «τρέβα». Αυτή συνέβαινε την εποχή του οργώματος, της σποράς, του θερισμού, του αλωνίσματος ή της συλλογής των ελιών. Τα αντιμαχόμενα μέρη δούλευαν τότε στα χωράφια τους με νεκρική σιγή και εφοδίαζαν του πύργους τους με τρόφιμα και άλλου είδους προμήθειες. Η πιο μακρόχρονη ανακωχή ήταν αυτή που ζήτησε ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, παραμονές της Ελληνικής Επανάστασης. Οι βεντέτες τελείωναν με την παρέμβαση ατόμων αδιαμφισβήτητου κύρους, συνήθως μεγάλων ηλικιών. Πολλές φορές η παρέμβασή τους οδήγουσε σε κάποιους γάμους μελών των αντιμαχόμενων πλευρών. Η διαμεσολάβηση δεν πετύχαινε πάντα. Τότε τα υπολείμματα της ηττημένης οικογένειας σκορπίζονταν σε άλλα χωριά, αφήνοντας τους πύργους και τα χωράφια στον νικητή. Μπορούσε, βέβαια, αν ήθελε, να μείνει στο χωριό με την πρϋπόθεση να ζητούσε συγγνώμη από την νικήτρια οικογένεια.

Όλα αυτά τώρα βέβαια ανήκουν στο παρελθόν. «Σήμερα» σύμφωνα με σχόλια του κ. Νικολακάκη «η βεντέτα, ιδιαίτερα στις περιοχές της Kρήτης, εμπλέκεται με σύγχρονες μορφές εγκληματικότητας. Έχει μεταναστεύσει στην πόλη και σε άλλες περιοχές, συχνά μακριά από εκεί που ξεκίνησε, παίρνοντας άλλες μορφές, πιο δυσδιάκριτες. Οι εμπλεκόμενοι σε βεντέτες είναι συνήθως άνθρωποι της νύχτας, προστάτες γυναικών, εμπλεκόμενοι σε ποικίλες «διαμεσολαβήσεις»».

Η βεντέτα όμως, ακόμα και στη σημερινή κοινωνία αντιμετωπίζεται ως πράξη που υπαγορεύτηκε από ένα «εθιμικό δίκαιο», το οποίο μάλιστα συχνά ικανοποιεί και την κοινή περί δικαίου αντίληψη. Η μεγάλη δημοσιότητα που δίνεται από τα ΜΜΕ ενισχύει την εικόνα της βεντέτας ως «άγραφου νόμου» και η πράξη της αντεκδίκησης παρουσιάζεται ως ένα είδος «εξαναγκασμού» του ατόμου από τον κοινωνικό περίγυρο. Έτσι οι ευθύνες συνήθως μετατοπίζονται από τον κατηγορούμενο-εκδικητή στον συντηρητικό χαρακτήρα της κοινωνίας όπου ζει. Ουσιαστικά δηλαδή οι ευθύνες της διάπραξης του φόνου μετακινούνται από το άτομο-δράστη στην αναγκαιότητα υπακοής του «άγραφου» εθίμου και επομένως δημιουργείται ένα κλίμα συμπάθειας προς τον κατηγορούμενο-εκδικητή. Η δημιουργία μίας τέτοιας ατμόσφαιρας ενισχύεται ακόμα και μέσα στην αίθουσα του δικαστηρίου. Οι συνήγοροι του κατηγορουμένου επιδιώκουν την μεγαλύτερη δυνατή προσέλευση πλήθους συγγενών για συμπαράσταση προκειμένου να ασκήσουν πίεση προς δύο κατευθύνσεις: προς την Έδρα αλλά και προς τους ίδιους τους συγγενείς του θύματος. Μ’ αυτόν τον τρόπο η Έδρα έχει μπροστά της ένα κόσμο, μία «κοινή γνώμη» θετικά διακείμενη προς τον δράστη ενώ οι συγγενείς του θύματος λαμβάνουν το μήνυμα ότι αν επιχειρήσουν να αντεκδικηθούν θα υποστούν σοβαρές συνέπειες, καθώς θα έχουν να κάνουν με μια δυνατή και μεγάλη οικογένεια.

Μεγάλο μερίδιο ευθύνης στο θετικά φορτισμένο περιεχόμενο του εθίμου της βεντέτας έχει και η επιστήμη της λαογραφίας. Πολύ συχνά προκειμένου να εντάξει τη βεντέτα στα ήθη και έθιμα του τόπου της προσδίδει χαρακτηριστικά που δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα. Την ανάγει σε σύγκρουση μεταξύ αναγνωρίσιμων «εχθρών» για παράδειγμα Τούρκων και Ελλήνων, ξένων και ντόπιων, πλούσιων και φτωχών. Της δίνει δηλαδή διακριτά χαρακτηριστικά και τη συνδυάζει μ’ αυτόν τον τρόπο με την παράδοση της Ελλάδας. Η βεντέτα όμως είναι ένα γεγονός πολύ πιο «οικείο», πολύ πιο «προσωπικό». Έχει να κάνει με φόνους, με βία και όχι με γιορτές, τραγούδια, κεντήματα ή καθημερινές εργασίες. Εξάλλου οι κάτοικοι στα χωριά που έχει συμβεί βεντέτα σπάνια μιλούν γι’ αυτήν και όταν θα το κάνουν δεν θα τη παρουσιάσουν ως μία πράξη ηρωϊσμού ή ανδρισμού. Αντίθετα, η βεντέτα ξορκίζεται ως το κακό που έχει ξεκληρίσει ολόκληρες οικογένειες. Θα ήταν σημαντικό ατόπημα να θεωρηθεί η βεντέτα κάτι διαφορετικό από μία πράξη αδικαιολόγητης και παράλογης βίας, ένα φαινόμενο που υπάρχει και αναπαράγεται σε συγκεκριμένα κοινωνικά πλαίσια. 

Βασίλης Λυρίτσης

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: